آندوسکوپی چیست؟ کاربرد، نحوه انجام و عوارض آن به زبان ساده

آندوسکوپی چیست؟

آندوسکوپی یک روش تخصصی تشخیصی و درمانی است که به پزشک این امکان را می‌دهد تا ساختارهای داخلی بدن، مانند دستگاه گوارش (مری، معده، روده) یا مفاصل را بدون نیاز به برش‌های بزرگ مشاهده و بررسی کند.

در این روش، از یک لوله باریک و انعطاف‌پذیر به نام آندوسکوپ استفاده می‌شود که در انتهای خود دوربینی کوچک و منبع نوری دارد. این دوربین تصاویر زنده‌ای از فضای داخلی اندام‌ها به یک صفحه نمایش منتقل می‌کند که با دقت و وضوح بالا جزئیات قابل مشاهده را برای تشخیص علائم مختلف مانند درد شکم، خونریزی، مشکلات بلع یا سایر علائم، فراهم می‌آورد.

در برخی موارد، آندوسکوپی برای درمان مشکلاتی مانند برداشتن پولیپ‌ها یا بررسی حفره‌های شکمی با استفاده از «جراحی سوراخ کلید» انجام می‌شود که خطرات کمتری نسبت به جراحی‌های سنتی دارد. این روش به پزشک کمک می‌کند تا دقیق‌تر و سریع‌تر مشکلات را شناسایی و درمان کند.

انواع آندوسکوپی

آندوسکوپی‌ها بر اساس اندامی که مورد بررسی قرار می‌دهند، دسته‌بندی می‌شوند. هر کدام از این روش‌ها از طریق دهان، مقعد، برش جراحی، واژن یا مجرای ادرار وارد بدن می‌شوند و به منظور تشخیص و درمان بیماری‌ها به‌کار می‌روند.

9 نوع مختلف آندوسکوپی عبارتند از:

آندوسکوپی‌های دستگاه گوارش (رایج‌ترین)

آندوسکوپی دستگاه گوارش معمولا برای بیمارانی انجام می‌شود که با مشکلات گوارشی، رفلاکس یا درد معده به پزشک مراجعه می‌کنند. انواع این دسته از آندوسکوپی‌ها عبارتند از:

• گاستروسکوپی یا آندوسکوپی فوقانی: این روش برای بررسی دقیق مری (لوله غذا)، معده و قسمت ابتدایی روده کوچک (دوازدهه) استفاده می‌شود و لوله از طریق دهان وارد می‌شود.
• کولونوسکوپی: لوله آندوسکوپ از طریق مقعد وارد می‌شود تا تمام طول روده بزرگ (کولون) را بررسی کند.
• سیگموئیدوسکوپی: این روش برای مشاهده راست‌روده (رکتوم) و بخش پایین‌تر روده بزرگ کاربرد دارد.
• انتروسکوپی: این روش تخصصی‌تر است و برای مشاهده بخش‌های عمیق‌تر روده کوچک استفاده می‌شود.

آندوسکوپی‌های سایر سیستم‌های بدن

علاوه بر بیماری‌های دستگاه گوارش، آندوسکوپی می‌تواند در تشخیص و درمان بسیاری دیگر از بیماری‌ها به پزشک کمک کند. در ادامه، با سایر روش‌های آندوسکوپی آشنا می‌شوید:

• برونکوسکوپی: آندوسکوپ از طریق نای وارد می‌شود تا مجاری تنفسی و ریه‌ها را معاینه کند.
• لارنگوسکوپی: برای بررسی حنجره و تارهای صوتی انجام می‌شود.
• سیستوسکوپی: لوله از طریق مجرای ادرار وارد می‌شود تا پزشک فضای داخل مثانه را مشاهده کند.
• هیستروسکوپی: این روش در زنان برای مشاهده داخل رحم (و گاهی برای برداشتن پولیپ یا فیبروم) از طریق واژن انجام می‌گیرد.
• آرتروسکوپی: برای معاینه فضای داخلی مفاصل، مانند زانو یا شانه، از طریق یک برش کوچک نزدیک مفصل انجام می‌شود.

آندوسکوپی برای تشخیص و درمان چه بیماری‌ها و مشکلاتی تجویز می‌شود؟

از آندوسکوپی برای تشخیص و بررسی بیماری‌های مختلف در دستگاه‌های گوارش، تنفسی و ادراری استفاده می‌شود. این روش می‌تواند مشکلاتی مانند زخم معده، التهاب، پولیپ، رفلاکس، سلیاک و سرطان را شناسایی کند.

همچنین برای بررسی علائم غیرمعمولی مانند درد شکم، خونریزی، کم‌خونی یا تغییرات در دفع ادرار نیز تجویز می‌شود. علاوه بر تشخیص، آندوسکوپی امکان انجام نمونه‌برداری (بیوپسی) و درمان‌های اولیه همچون برداشتن پولیپ‌ها یا استنت‌گذاری را هم فراهم می‌کند.

در دستگاه گوارش، از گاستروسکوپی (آندوسکوپی فوقانی یا آندوسکوپی معده)، برای تشخیص موارد زیر استفاده می‌شود:

• تشخیص زخم معده و اثنی‌عشر، التهاب مری و معده (گاستریت)، رفلاکس معده به مری (GERD)
• بررسی و شناسایی تومورها و توده‌های مشکوک (سرطان) در مری، معده و روده
• بررسی علت احساس گیر کردن غذا در گلو یا قفسه سینه
• شناسایی علت خونریزی در دستگاه گوارش (استفراغ خونی، مدفوع سیاه یا قیری)
• بررسی آسیب‌های روده‌ای ناشی از حساسیت به گلوتن (بیماری سلیاک)
• برداشتن پولیپ‌ها و استنت‌گذاری در مجاری با اهداف درمانی

البته، از دیگر روش‌های آندوسکوپی برای ارزیابی دیگر ارگان‌های بدن نیز استفاده می‌شود:

• کولونوسکوپی (آندوسکوپی روده بزرگ)؛ بررسی روده بزرگ برای یافتن پولیپ، سرطان یا التهاب
• برونکوسکوپی (آندوسکوپی مجاری هوایی)؛ بررسی مجاری هوایی و ریه‌ها برای شناسایی عفونت، تومور یا انسداد
• سیستوسکوپی (آندوسکوپی مثانه)؛ بررسی مثانه و مجرای ادرار
• هیستروسکوپی (آندوسکوپی)؛ ارزیابی داخل رحم

همچنین لازم به ذکر است که از آندوسکوپی تخصصی ERCP، برای تشخیص سنگ‌های مجرای صفراوی و لوزالمعده نیز استفاده می‌شود.

درمان‌های قابل انجام از طریق آندوسکوپی

آندوسکوپی به دلیل داشتن ابزارهای خاص و قابلیت‌های منحصر به‌فرد خود، علاوه بر تشخیص، امکان درمان برخی بیماری‌ها را نیز فراهم می‌آورد. پزشکان به وسیله لوله آندوسکوپی، ابزارهای درمانی اضافی مانند قیچی، پنس یا لیزر را وارد اندام مورد نظر می‌کنند و به این وسیله اقدامات درمانی مختلفی انجام می‌دهند، از جمله:

برداشتن پولیپ و تومورهای کوچک

پزشک می‌تواند از طریق آندوسکوپ، پولیپ‌ها (رشد غیرطبیعی) یا تومورهای کوچک در دستگاه گوارش یا ریه‌ها را بردارد و از تبدیل شدن آن‌ها به سرطان جلوگیری کند.

متوقف کردن خون‌ریزی

اگر یک رگ خونی در معده یا روده در حال خون‌ریزی باشد، پزشک می‌تواند از طریق ابزارهای آندوسکوپی آن رگ را مهر و موم کرده و خون‌ریزی را کنترل کند.

گشاد کردن مجاری تنگ

اگر مری یا روده به دلیل زخم، التهاب یا تومور تنگ شده باشد، ابزارهایی از طریق آندوسکوپ وارد شده و مجرا را گشاد می‌کنند.

قرار دادن لوله یا استنت

در مواردی که مجاری حیاتی (مثل مجرای صفراوی) مسدود شده‌اند، می‌توان لوله‌های کوچکی به نام استنت را برای باز نگه داشتن مسیر، با هدایت آندوسکوپ قرار داد.

انجام جراحی‌های کم‌تهاجمی (لاپاراسکوپی)

حتی جراحی‌های بزرگ‌تر مانند برداشتن کیسه صفرا یا آپاندیس را نیز می‌توان با استفاده از لاپاراسکوپ (یک آندوسکوپ اصلاح‌شده برای حفره شکمی) انجام داد.

نکات مهم برای آمادگی انجام آندوسکوپی

آمادگی مناسب قبل از آندوسکوپی، کلید موفقیت‌آمیز بودن پروسه درمان و دقت بالای تشخیص است. پزشک شما دستورالعمل‌های کاملی را ارائه خواهد داد. ما نیز در ادامه مهم‌ترین مراحل آمادگی را مرور می‌کنیم:

ناشتا بودن

برای انجام آندوسکوپی فوقانی (بررسی مری، معده و دوازدهه)، معده شما باید کاملا خالی باشد. این کار دید پزشک را بهبود می‌بخشد و خطر ورود محتویات معده به ریه‌ها را نیز کاهش می‌دهد.
از این رو، شما معمولا باید ۸ تا ۱۲ ساعت قبل از عمل از خوردن غذای جامد خودداری کنید. در مورد مایعات شفاف (مانند آب یا آبمیوه)، پزشک ممکن است اجازه دهد تا ۴ ساعت قبل از عمل مصرف شوند.

پاکسازی روده (برای کولونوسکوپی یا سیگموئیدوسکوپی)

اگر شما کولونوسکوپی یا سیگموئیدوسکوپی دارید، پاکسازی کامل روده ضروری است. پزشک برای این منظور داروهای مسهل را برای استفاده در شب قبل تجویز می‌کند.
ممکن است این بخش کمی ناخوشایند باشد، اما برای اینکه پزشک بتواند بافت روده را به‌وضوح بررسی کند، انجام آن حیاتی است.

ارائه تاریخچه مصرف داروها و سوابق پزشکی به پزشک معالج

شما باید پزشک خود را در جریان تمام سوابق پزشکی، آلرژی‌ها و به‌ویژه تمام داروها و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید، قرار دهید.
داروهای خاصی مانند رقیق‌کننده‌های خون (مثل آسپرین یا وارفارین) باید با دستور پزشک و معمولا چند روز قبل از عمل قطع شوند، زیرا در صورت نیاز به نمونه‌برداری، خطر خون‌ریزی را افزایش می‌دهند.
اگر شرایط مزمنی مانند دیابت یا فشار خون بالا دارید، دستورالعمل‌های خاصی در مورد زمان مصرف داروهایتان در صبح روز عمل دریافت خواهید کرد.

برنامه‌ریزی برای بازگشت به خانه

به دلیل استفاده از داروهای آرام‌بخش در طول آندوسکوپی، باید از قبل هماهنگ کنید که یکی از دوستان یا اعضای خانواده، شما را پس از انجام کار به خانه برساند. اثرات آرام‌بخش باعث می‌شود که نتوانید تا ۲۴ ساعت بعدی رانندگی کنید یا تصمیمات مهمی بگیرید.

چگونگی انجام آندوسکوپی و مراحل آن

آندوسکوپی معمولا بسته به نوع عمل، 30 دقیقه تا دو ساعت طول می‌کشد. اکثر افراد پس از انجام آندوسکوپی مرخص می‌شوند و به خانه می‌روند. با این حال، پس از برخی از آندوسکوپی‌ها، ممکن است نیاز به یک شب بستری شدن در بیمارستان را داشته باشید.

پزشکان برای اکثر آندوسکوپی‌ها از آرام‌بخش متوسط ​​استفاده می‌کنند تا شما در طول عمل خواب باشید و درد نداشته باشید. بیهوشی عمومی در درصد کمی از موارد ضروری است.
برخی افراد نیز ممکن است بی‌حسی موضعی دریافت کنند. بی‌حسی موضعی به جای اینکه شما را کاملا به خواب ببرد، یک ناحیه خاص را بی‌حس می‌کند.

هنگامی که کاملا آرام شدید یا به خواب رفتید، پزشک اسکوپ را به‌آرامی وارد می‌کند تا به ناحیه‌ای که می‌خواهد معاینه کند، برسد. او اسکوپ را تنظیم می‌کند تا اندام‌ها یا ساختارهای صحیح را روی صفحه نمایش نشان دهد. همچنین، نواحی نامنظم را علامت‌گذاری می‌کند و در صورت نیاز بافت را برمی‌دارد.

آیا انجام آندوسکوپی دردناک است؟

خیر؛ بیهوشی و داروهای آرام‌بخش مانع از احساس درد در طول عمل می‌شوند. در برخی از عمل‌ها، مانند کولونوسکوپی، ممکن است هنگام ورود دستگاه، احساس فشار کنید، اما این احساس به‌سرعت از بین می‌رود.

مراقبت‌های ضروری بعد از آندوسکوپی

بعد از آندوسکوپی نیاز به مراقبت خاصی ندارید. البته احتمالا به دلیل بیهوشی احساس گیجی خواهید داشت، اما اکثر افراد در روز عمل به خانه می‌روند. بهتر است بقیه روز را استراحت کرده و از کارهایی مثل رانندگی خودداری کنید.
بسته به روش آندوسکوپی، از پزشک خود بپرسید که در طول بهبودی چه انتظاری باید داشته باشید.

نتایج آندوسکوپی چه زمانی مشخص می‌شود؟

نتایج اولیه آندوسکوپی معمولا همان روز یا بلافاصله پس از عمل مشخص می‌شوند. این یافته‌ها شامل زخم، التهاب یا پولیپ‌های قابل مشاهده هستند و پزشک می‌تواند بر اساس آن‌ها اطلاعات اولیه را به شما ارائه دهد.

اگر در طول آندوسکوپی نمونه‌برداری (بیوپسی) انجام شده باشد، نتایج قطعی پاتولوژی نیاز به زمان بیشتری همچون 2 تا 7 روز کاری نیاز دارد. البته در موارد پیچیده، این مدت ممکن است تا دو هفته طول بکشد.

این نتایج نهایی به پزشک کمک می‌کنند تا تشخیص دقیق‌تری به‌ویژه درباره وجود التهاب، زخم، پولیپ یا سرطان ارائه دهد.

عوارض احتمالی آندوسکوپی شامل چه مواردی می‌شود؟

آندوسکوپی معمولا ایمن است، اما مثل هر روش پزشکی، عوارضی هم ممکن است داشته باشد. عوارض جدی و نادر شامل خونریزی، عفونت و پارگی (سوراخ شدن) در دیواره دستگاه گوارش است. علاوه بر این، ممکن است برخی علائم جزئی و موقتی مثل گلودرد، نفخ یا درد شکمی خفیف را تجربه کنید.

در ادامه، عوارض احتمالی آندوسکوپی را به تفکیک احتمال بروزشان، بررسی خواهیم کرد:

عوارض رایج و موقت:

• گلودرد یا درد در گلو
• نفخ یا احساس ناراحتی شکمی
• سبکی سر یا سرگیجه

عوارض نادر و جدی:

• خونریزی در محل بیوپسی یا برداشتن پولیپ
• عفونت در محل معاینه
• پارگی (سوراخ شدن) در دیواره مری، معده یا دوازدهه
• واکنش به آرام‌بخش‌ها با بروز حساسیت یا عوارض دارویی
• پانکراتیت (التهاب لوزالمعده یا پانکراس) در برخی انواع آندوسکوپی مثل ERCP
• ورود مواد غذایی یا مایعات به ریه در صورت ناشتایی نامناسب

جدیدترین فناوری‌ها و روش‌های آندوسکوپی

پیشرفت‌های اخیر در زمینه آندوسکوپی، دقت تشخیص را به میزان قابل توجهی افزایش داده است. همچنین، امکان دسترسی به نقاطی از بدن را که قبلا غیرقابل دسترس بودند، فراهم کرده است. این تکنولوژی‌های نوین به پزشکان کمک می‌کنند تا ضایعات کوچک یا پیش‌سرطانی را در مراحل اولیه تشخیص دهند:ک

کپسول آندوسکوپی

یکی از جالب‌ترین روش‌ها، کپسول آندوسکوپی است. در این روش، بیمار یک کپسول بسیار کوچک (به اندازه یک قرص ویتامین) را می‌بلعد که حاوی یک دوربین بی‌سیم کوچک است.
با حرکت این کپسول در دستگاه گوارش، دوربین هزاران عکس می‌گیرد و آن‌ها را به دستگاهی که بیمار به صورت کمربند یا جلیقه حمل می‌کند، می‌فرستد. این روش به ویژه برای تشخیص بیماری‌هایی مانند بیماری کرون در روده کوچک بسیار مفید است.

سونوگرافی آندوسکوپی

سونوگرافی آندوسکوپی یکی دیگر از پیشرفت‌های مهم است. در این روش، یک پروب سونوگرافی بسیار کوچک به نوک آندوسکوپ متصل می‌شود. سپس، تصاویر سونوگرافی با وضوح بالا از دیواره دستگاه گوارش یا اندام‌های مجاور که به سختی دیده می‌شوند (مانند لوزالمعده یا غدد لنفاوی) تهیه می‌شود.
این کار به پزشکان کمک می‌کند تا میزان عمق تهاجم تومورها را تعیین کنند یا نمونه‌برداری‌هایی بسیار هدفمند از توده‌ها انجام دهند.

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام به شما

حتی با وجود استفاده از داروهای مسکن، قرار گرفتن یک ابزار آندوسکوپی در داخل بدن ممکن است تجربه‌ای ناخوشایند به نظر برسد. با این حال، توجه به مزایای مهم این روش می‌تواند نگرانی‌ها را کاهش دهد.

آندوسکوپی در بسیاری از موارد اطلاعات بصری دقیقی از وضعیت اندام‌ها ارائه می‌دهد که روش‌های تصویربرداری رایج مانند سونوگرافی قادر به تشخیص آن‌ها نیستند. این موضوع می‌تواند نیاز به مراجعات مکرر و انجام تصویربرداری‌های تکمیلی را برطرف کند. علاوه بر این، برخی نمونه‌برداری‌ها تنها از طریق آندوسکوپی امکان‌پذیر هستند و در برخی بیماری‌ها، این روش به‌عنوان استاندارد جدید تشخیص و درمان شناخته می‌شود و جایگزین جراحی‌های تهاجمی‌تر شده است.

به این نکته توجه داشته باشید که اکثر آندوسکوپی‌ها فقط 30 دقیقه طول می‌کشند. بنابراین، در همان روز مرخص خواهید شد و می‌توانید به کارهای روزمره خود ادامه دهید. پس این اقدام پزشکی را بدون نگرانی انجام دهید.

اگر سوالی در این زمینه دارید، بپرسید تا پزشک پاسخ دهد.

سوالات متداول

آیا بعد از آندوسکوپی می‌توان غذا خورد؟

بله، اما زمان شروع خوردن غذا به نوع آندوسکوپی و نظر پزشک بستگی دارد. معمولا چند ساعت بعد و با غذاهای سبک می‌توان تغذیه را از سر گرفت.

آیا بعد از آندوسکوپی می‌توان به خانه برگشت؟

بله، بیشتر افراد در همان روز آندوسکوپی مرخص می‌شوند. به دلیل مصرف داروهای آرام‌بخش، رانندگی تا ۲۴ ساعت توصیه نمی‌شود.

آیا آندوسکوپی نیاز به بستری شدن دارد؟

در بیشتر موارد خیر. آندوسکوپی به‌صورت سرپایی انجام می‌شود و بیمار همان روز مرخص می‌شود، مگر در شرایط خاص یا انجام اقدامات درمانی پیچیده‌تر.

آیا آندوسکوپی برای کودکان هم انجام می‌شود؟

بله، آندوسکوپی در صورت نیاز برای کودکان نیز انجام می‌شود. آندوسکوپی کودکان با تجهیزات مخصوص و معمولا تحت نظر فوق‌تخصص گوارش کودکان و با بیهوشی مناسب انجام می‌گیرد.